سرم شستشو

سرم شستشو نرمال سالین ۰/۹% سرم ساخته شده از نمک سدیم Na و یون Cl می باشد، این سرم نزدیک ترین نوع مایع به خون می باشد از همین رو به آن سرم فیزیولوژیک یا سرم ایزوتونیک نیز می گویند. دلایل استفاده از سرم نرمال سالین ۰/۹ درصد بسیار گوناگون است که از مهم ترین آن ها می توان به تزریق جهت جبران حجم مایعات بدن در سرماخوردگی، خونریزی ها، اختلالات گوارشی مانند سالها و یا در جراحی ها برای شستشوی زخم و همچنین شستشوی بینی در سینوزیت ها می توان اشاره نمود.

از آن جایی که سرم نرمال سالین از نمک سدیم ایجاد شده است به آن سرم نمکی نیز می گویند، سرم سالین نرمال در دو حجم 500 و 1 لیتری (1000 سی سی) موجود است و معمولا به عنوان رقیق کننده مهم در رقیق سازی بسیاری از دارو ها به خصوص آنتی بیوتیک ها مورد استفاده قرار می گیرد و از همین رو تداخل دارویی خاصی در این سرم با داروهای مهم مشاهده نشده است.

این سرم از آن جایی که دارای نمک است می تواند در افرادی که دارای فشارخون بالا هستند سبب ایجاد افزایش فشارخون گردد و باید با احتیاط مصرف شود، نرمال سالین دارای 2 گونه مصرف به اشکال تزریقی و شستشو می باشد که در هر 2 ما شاهد درصد های حجمی 0.9% نمک از کل حجم مایع می باشیم که متناسب ترین نوع درصد برای همسانی با مایعات بدن است.

کلرید سدیم در آب تجزیه می شود تا یون های سدیم کلرید را فراهم کند. سدیم کاتیون اصلی مایع خارج سلولی است. نقش مهمی در درمان اختلالات مایع و الکترولیت دارد. هنگامی که تبادل اکسیژن و دی اکسید کربن در گلبول های قرمز اتفاق می افتد. کلرید نقش اساسی در عملکرد بافری دارد. توزیع و دفع سدیم کلرید تا حد زیادی تحت کنترل کلیه است. تعادل بین دریافت و خروجی را حفظ می کند.

سرم شستشو سدیم کلراید یک محلول استریل از الکترولیت ها (سدیم و کلر) برای شستشو موضعی است. فقط برای اهداف استریل، شستشو، رقیق سازی و شستشوی سلولی در نظر گرفته شده است.

محلول سالین واش سدیم کلراید 0.9 درصد، محلولی است استریل و ایزوتونیک که شامل 0.9 گرم نمک سدیم کلراید در یک لیتر آب است. این محلول به طور گسترده‌ای برای شست‌وشوی زخم‌ها، تمیز کردن تجهیزات پزشکی، رقیق کردن داروها و مراقبت‌های درمانی استفاده می‌شود.

سالین واش به حفظ پاکیزگی، جلوگیری از عفونت و تسهیل فرایند درمان کمک می‌کند و به دلیل بی‌خطری و سهولت استفاده، یکی از پرکاربردترین محصولات در مراکز درمانی محسوب می‌شود.

ویژگی های سرم شستشو

• دارای 0.9% سدیم کلراید که با مایعات بدن هماهنگ است
• کاملاً استریل و مناسب برای مصارف پزشکی و جراحی
• بدون مواد افزودنی مضر و سازگار با بدن انسان
• مناسب برای بهره‌برداری در بیمارستان‌ها، کلینیک‌ها و مراکز درمانی
• کمک به پاک‌سازی بینی و مجاری تنفسی در برخی مراقبت‌ها
• شست‌وشوی زخم‌ها و جلوگیری از عفونت

انواع سرم‌های شستشو در دندانپزشکی

• نرمال سالین (Normal Saline – کلرید سدیم ۰.۹٪)

این سرم شستشو از رایج‌ترین و پرکاربردترین سرم فیزیولوژیک در دندانپزشکی است.کاربر های این سرم شامل ꓽ خنک‌کاری استخوان و فرز هنگام جراحی‌های ایمپلنت، کشیدن دندان عقل و جراحی‌های فک و صورت و شستشوی نهایی کانال‌های ریشه جهت خارج کردن بقایای مواد شیمیایی دیگر و هیدراته نگه داشتن بافت‌ها حین جراحی‌های طولانی پریودنتال می باشد.

یکی از مزایای این سرم شستشو سازگاری کامل با بافت بدن (ایزوتونیک) است، همچنین هیچ‌گونه سمیت سلولی ندارد و باعث تحریک بافت نمی‌شود. یکی از محدودیت های ان نیز نداشتن خاصیت ضدمیکروبی و حل‌کنندگی بافت‌های آلوده است و صرفاً شستشوی مکانیکی انجام می‌دهد.

• هیپوکلریت سدیم

 هیپوکلریت سدیم محلول طلایی (Gold Standard) است که در درمان ریشه دندان (اندودانتیکس) با غلظت‌های رایج بین (۰.۵٪ تا ۵.۲۵٪) استفاده می شود و کاربردش در شستشو و ضدعفونی کانال ریشه دندان حین عصب‌کشی است. همچنین مزایای مثل قابلیت قوی در حل کردن بافت‌های نکروزه و زنده پالپ دارد و طیف اثر ضدمیکروبی بسیار وسیع (از جمله روی باکتری مقاوم Enterococcus faecalis) را دارا است.

اما این سرم شستشو به شدت برای بافت‌های پری‌آپیکال و مخاط سمی است. تزریق اشتباه آن به خارج از آپکس (حادثه هیپوکلریت یا Hypochlorite Accident) باعث تورم شدید، خونریزی و درد حاد می‌شود. همچنین باعث تغییر رنگ لباس و بوی تند کلر می‌شود.

• کلرهگزیدین گلوکونات (Chlorhexidine Gluconate – CHX ۲٪)

کلرهگزیدین گلوکونات یک محلول ضدعفونی‌کننده قوی با اثر ماندگار می باشد که در شستشوی کانال در درمان‌های مجدد ریشه (Retreatment)، شستشوی پاکت‌های پریودنتال در جرم‌گیری و جراحی‌های لثه کاربرد دارد. از مزایا ان داشتن اثر ضدباکتریایی طولانی‌مدت (به سطح عاج می‌چسبد و تا ساعت‌ها آزاد می‌شود) و سمیت بافتی بسیار کم نسبت به هیپوکلریت می توان اشاره کرد. اما این سرم شستشو بافت‌های مرده را حل نمی‌کند و لایه اسمیر را از بین نمی‌برد.

نکته بالینی بسیار مهم: تداخل هیپوکلریت سدیم با کلرهگزیدین باعث تشکیل رسوب قهوه‌ای/نارنجی سرطان‌زا و سمی به نام پاراکلروآنیلین (PCA) می‌شود؛ بنابراین نباید بلافاصله پس از یکدیگر استفاده شوند مگر آنکه بین آن‌ها کانال با سرم نمکی (سالین) کاملاً شسته و خشک شود.

• اتیلن‌دی‌آمین‌تتراستیک اسید (EDTA ۱۷٪)

این سرم ، محلولی کلاته‌کننده (Chelating Agent) برای حذف مواد معدنی است.کاربردهای این سرم در شستشوی کانال ریشه برای حذف بخش معدنی لایه اسمیر (Smear Layer) و باز کردن لوله‌های عاجی (Dentinal Tubules) است. همچنین برای باز کردن منافذ عاجی جهت نفوذ بهتر سیلر و مواد ضدعفونی‌کننده، تسهیل حرکت فایل‌ها در کانال‌های باریک و کلسیفیه نیز کاربرد دارد.

نحوه استفاده از سرم شستشو

1. ابتدا باید نام محلول، غلظت، تاریخ انقضا و سلامت بسته‌بندی بررسی شود.
2. محلول باید کاملاً شفاف باشد و نباید کدر، دارای رسوب یا ذرات غیرطبیعی باشد.
3. محلول استریل باید با تکنیک مناسب و وسایل تمیز و استریل استفاده شود.
4. مقدار و روش استفاده باید بر اساس نوع درمان و دستور دندان‌پزشک یا دستورالعمل محصول تعیین شود.
5. اگر ظرف آسیب‌دیده، نشتی‌دار یا بازشده باشد، برای کاربرد استریل نباید استفاده شود.
6. در محصولات تک‌دوز، باقی‌مانده محلول پس از استفاده باید دور ریخته شود و نباید برای دفعات بعد نگهداری شود.

شرایط نگهداری از سرم شستشو

شرایط نگهداری دقیق به برند و نوع سرم بستگی دارد و اولویت با نوشته روی بسته‌بندی همان محصول است. برای نمونه، برخی محلول‌های استریل سدیم‌کلرید ۰٫۹٪ در دمای کنترل‌شده اتاق، حدود ۲۰ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد نگهداری می‌شوند و محدوده ۱۵ تا ۳۰ درجه نیز برای برخی محصولات مجاز اعلام شده است. این محلول‌ها باید از یخ‌زدگی محافظت شوند.

محلول باید در بسته‌بندی اصلی و دور از گرمای شدید و نور و در شرایطی که روی برچسب محصول تعیین شده نگهداری شود. قبل از مصرف نیز باید سالم بودن ظرف، پلمپ و شفافیت محلول بررسی شود. اگر ظرف نشتی داشته باشد یا محلول کدر شده باشد، نباید از آن استفاده شود.

نکات مهم

سرم شست‌وشوی ۰٫۹٪ با دهان‌شویه‌های دارویی مثل کلرهگزیدین یکی نیست.کلرهگزیدین یک محلول ضدعفونی‌کننده/ضدباکتریایی دهان است که برای بعضی مشکلات لثه تجویز می‌شود و دستور مصرف و عوارض متفاوتی دارد. برای مثال، کلرهگزیدین می‌تواند در بعضی افراد باعث تغییر رنگ دندان یا افزایش تشکیل جرم شود و باید طبق دستور دندان‌پزشک مصرف شود.

نتیجه‌گیری
در مجموع، سرم شست‌وشوی دندان‌پزشکی، به‌خصوص نرمال‌سالین استریل ۰٫۹٪، یک محلول شست‌وشوی پزشکی و نه یک داروی درمانی اصلی است. نقش آن بیشتر در پاک‌سازی و شست‌وشوی ناحیه مورد درمان و خارج کردن بقایا و ذرات است. ایمنی و کارایی آن به استفاده از محصول استریل، رعایت تاریخ انقضا، سالم بودن بسته‌بندی و رعایت شرایط نگهداری وابسته است. همچنین روش و مقدار مصرف سرم شستشو باید متناسب با نوع درمان و دستورالعمل محصول تعیین شود. بنابراین استفاده از سرم شستشو باید با هدف مشخص و در شرایط مناسب انجام شود و نمی‌توان برای همه درمان‌های دندان‌پزشکی یک روش مصرف ثابت در نظر گرفت.